kinderen-tweede-wereldoorlog

Oordeel niet te snel, want wat zou jij doen?

Op 4 en 5 mei vieren wij onze vrijheid. Deze vrijheid is er niet zomaar gekomen. Hier is keihard voor gestreden en geleden. Zo’n driekwart eeuw terug heeft onze vrijheid zwaar onder druk gestaan. Met name voor bepaalde bevolkingsgroepen (Joden, zigeuners, personen met een verstandelijke beperking, etc) was vrijheid in die tijd niet vanzelfsprekend. Ze werden eerst aan de kant gezet en werden niet meer als volwaardig burger gezien. Uiteindelijk werden ze massaal vermoord omdat ze als het kwaad van die tijd werden bestempeld. Heftig!

Hieronder het verhaal van mevrouw Hartog. Een 83-jarige vrouw uit Amsterdam die met regelmaat gastlessen verzorgd op scholen en bij andere groepen. Een oprechte vrouw die, ondanks haar leeftijd, jong en oud verteld over haar Tweede Wereldoorlog ervaring. Een bizarre periode uit onze geschiedenis waar armoede, inperking van vrijheden, ongelijkheid/discriminatie en uiteindelijk haat extreme gevolgen had. In de jaren 40/45 was mevrouw Hartog een kind. Ook dit keer vertelt ze over deze tijd en de ontberingen die zij heeft ondergaan.

De woorden in de titel zijn de krachtige woorden van mevrouw Hartog. Door verraad van een NSB buurman kwam zij als klein Joods meisje met haar familie in kamp Westerbork* terecht. 7,50 gulden kreeg de buurman voor deze ‘dienst’. Wanneer je dit vergelijkt met deze tijd, dan gaat het om zo’n €700.

Op dat moment ben je heel erg boos op zo’n verrader, maar je wordt ook geconfronteerd met de andere kant van het verhaal. Er was veel armoede en mensen waren ten einde raad. Ze wisten het gewoon niet meer. Hier speelde de bezetter makkelijk op in. Geef je joden aan of verzetstrijders, dan kreeg je hiervoor een rijkelijke beloning… Oordeel niet te snel, want wat zou jij doen?”

Dit jaar is de bevrijding van Nederland 76 jaar geleden. De gruwelijkheden van toen worden steeds minder verteld door mensen die alles zelf hebben gezien. Het worden verhalen in geschiedenislessen, films of musea. Die gebeurtenissen van die tijd zijn moeilijk voor te stellen. Kan jij je voorstellen dat een volwassen man een hemdje pastte van een kind van 6? Of dat je op 6-jarige leeftijd speelt tussen de lijken?

Op 28 april 2021 sprak ik via teams met mevrouw Jetty Hartog, een Joods meisje in de oorlog. Zij ging van kamp Westerbork* naar Bergen-Belsen. Vlak voor de bevrijding nam haar geschiedenis nog een bizarre wending en kwam zij terecht op het zogeheten verloren transport.

4-mei-blog-tweede-wereldoorlog

*Kamp Westerbork (Duits: Judendurchgangslager Westerbork) was tijdens de Tweede Wereldoorlog een doorgangskamp bij Hooghalen in de toenmalige gemeente Westerbork in Drenthe. Het kamp was een voorportaal waar vandaan ruim 102.000 in Nederland wonende Joden en 245 Roma per trein werden gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen in Duitsland, Polen en Tsjechië.

 

Het gezin voor de oorlog

Mevrouw Hartog woonde samen met haar ouders en zusje in Amsterdam. Haar vader was kassier op een bank. De mensen konden bij hem hun loon eens per week ophalen. Haar moeder was directiesecretaresse bij een groothandel in textiel. Haar vader en grootvader hadden daarnaast samen een handeltje in diamanten, omdat haar grootvader erg goed was in het slijpen hiervan. De diamanten waren later hun redding. Deze moesten ingeleverd worden bij de Duitsers, maar dit hadden zij niet gedaan. De diamanten waren ondergebracht bij een collega van de bank. Deze hebben zij later gebruikt om zichzelf naar Bergen-Belsen* te kopen, waardoor de familie niet naar Auschwitz gedeporteerd werd.

Mevrouw Hartog haar familie bestond uit vader, moeder een babyzusje en 2 nichtjes van 2 en 6 jaar oud. De ouders van de nichtjes waren al opgepakt en naar Auschwitz gedeporteerd en de kinderen waren bij familie terecht gekomen. Het jongste nichtje en het babyzusje zijn net op tijd ondergedoken omdat de Duitsers razzia’s hielden.

*Bergen-Belsen was een krijgsgevangenen– en concentratiekamp waar tijdens de Tweede Wereldoorlog meer dan 70.000 mensen de dood vonden. Het kamp was een van de grotere concentratiekampen binnen Duitsland. Het lag in de provincie Hannover.
*Een razzia is een door de overheid georganiseerde, groots opgezette, opsporing en jacht op een groep mensen.

 

Kamp Westerbork, Bergen-Belsen en het verloren transport

Na de razzia kwam mevrouw Hartog in kamp Westerbork terecht. De gevangenen wisten niets over de andere kampen. Het enige waardoor ze dachten dat kamp Bergen-Belsen beter moest zijn, is omdat de mensen die daar werden geplaatst in gewone treinen gingen. De treinen naar Auschwitz waren beesten/veewagens, waar ze met veel te veel mensen zonder voorzieningen in werden vervoerd. Ook hoorde je nooit meer iets van de mensen die naar Auschwitz waren gegaan. Dit kon niet veel goeds betekenen, dacht men. De familie stond gepland op de lijst voor Auschwitz. Dit heeft de vader van Jetty doen besluiten om de diamanten, die hij had laten verstoppen bij een collega van de bank, te betalen aan de Duitsers. Hierdoor kon zijn familie naar Bergen-Belsen en konden zij geschrapt werden op de lijst van Auschwitz.

Tweede-wereldoorlog-kinderen
Kinderen afgebeeld tijdens de tweede wereldoorlog

In kamp Bergen-Belsen waren de omstandigheden slecht. Er was weinig tot geen eten. Mensen sliepen in stapelbedden met meerdere personen per bed en er heerste veel ziekte. Dagelijks stierven er vele mensen. In het begin werden deze mensen nog begraven, maar later werd dit niet meer gedaan. Er werden zo veel mensen iedere dag gedood, dat het begraven niet bij te houden was. Als klein meisje speelde mevrouw Hartog tussen de grote stapels lijken. Door deze herinneringen is mevrouw Hartog nu niet bang voor de dood. Dit omdat zij het van zo dichtbij heeft meegemaakt en in zulke grote getallen heeft gezien. De herinneringen zijn vaag, maar de extreme honger zal zij nooit vergeten. Per dag kregen zij één centimeter zwart brood en waterige koolraap soep. Daarnaast was er in de barakken weinig ruimte, waardoor er altijd erg veel lawaai was. “Al met al een vreselijke en onmenselijke omgeving, waar ik me dus gek genoeg ook veilig voelde, omdat mijn familie er was.”

Vlak voor de bevrijding is het gezin terecht gekomen op het zogeheten verloren transport. Het verloren transport was één van de laatste drie treinen waarmee kort voor het einde van de Tweede Wereldoorlog gevangenen werden afgevoerd richting Theresienstadt. Hier zijn ze gelukkig nooit aangekomen. In dit concentratiekamp zouden zij anders worden vergast, omdat Auschwitz inmiddels was bevrijd.

Tijdens deze treinreis stopte de trein zo af en toe, waarna de gevangen er even uit mochten en de overleden personen uit de trein gehaald konden worden. Onderweg is de moeder van mevrouw Hartog overleden. Haar moeder hebben zij nooit kunnen begraven. Mevrouw Hartog had op dit moment geen enkel idee van de bevrijdingen die overal gaande waren. De trein maakte een dertien dagen durende dwaaltocht van meer dan 600 kilometer door delen van Duitsland die nog niet door de geallieerden bezet waren. Het transport kwam uiteindelijk op open spoor tot stilstand in Tröbitz.

In het plaatsje Tröbitz is mevrouw Hartog bevrijd, zoals zij aangeeft door mannen in uniformen op kleine paardjes. Mannen van het rode leger. Hiervan herinnert zij zich nog goed dat er kinderen waren die de geweren van de trein bewakers hadden afgepakt. De kinderen liepen achter de gevangen genomen trein bewakers aan en zeiden: pief, paf, poef. In het dorpje Tröbitz kwam de familie terecht bij een mevrouw in huis. Hier was een overvloed aan eten, maar hiermee moesten zij oppassen. Hun lichamen waren zo veel eten niet meer gewend en vele stierven daardoor alsnog.

De bevrijding

Na de bevrijding werden zij en haar nichtje eerst naar België gebracht om op krachten te komen. Ze konden bijna niet meer lopen en hadden allemaal tyfus ,tbc en andere ziektes. Bij terugkomst in Amsterdam was er niets. Hun huizen, spullen, banen en andere dingen waren weg. Mevrouw Hartog en beide nichtjes zijn toen naar Denemarken gebracht omdat vader niets had om voor de kinderen te kunnen zorgen. Hier werden zij door eventuele tijdelijke adoptiegezinnen ‘te lelijk’ bevonden voor adoptie door hun kaalgeschoren hoofden. Zij kwamen terecht in een kindertehuis. Hier kwamen ze lichamelijk en geestelijk weer op kracht voordat zij definitief terugkeerden naar vader in Amsterdam.

Mevrouw Hartog is als jongere altijd heel zelfstandig geweest. “Leeftijdgenootjes deelden niet dezelfde geschiedenis, hierdoor was ik vaak op mezelf aangewezen”. Echte vrienden heeft zij in deze tijd ook niet gekend, door de ervaringen van vroeger ging dit erg moeilijk. De oorlog heeft duidelijk littekens achtergelaten bij mevrouw.

Het leven na de oorlog

Mevrouw Hartog is op dit moment een vrouw van 83 jaar en woont in Amsterdam. Ze geeft graag gastlessen over de oorlog en haar ervaringen omdat het nu nog kan om de verhalen uit de eerste lijn te vertellen. Ze vindt dit erg belangrijk. Tegenwoordig heeft zij nog steeds last van de gebeurtenissen in de oorlog. Zo kan zij geen koolraap meer zien, ruiken of eten en brengt deze groente altijd nare herinneringen boven. Met de trein reizen doet zij alleen in het hoge uitzondering. Dit roept voor haar te veel op. Op de vraag of zij ooit is teruggegaan naar één van de kampen krijg ik een directe nee! De angst dat er dan ergens in haar hoofd een gesloten kamertje open gaat met nieuwe beelden van die tijd is te groot. Het vertrouwen in de mensheid heeft mevrouw Hartog heel lang niet gehad. En nog steeds heeft ze soms grote moeite met vertrouwen in mensen en mensheid. Dit is voor altijd beschadigd.

Corona en de Tweede Wereldoorlog

In het nieuws en op sociale media kwam ik vaak commentaren en stukken tegen over mensen die de maatregelen van nu vergelijken met de Tweede wereldoorlog. In mijn ogen een bizarre vergelijking. Mevrouw Hartog vindt de vergelijking met de coronamaatregelen en de Tweede wereldoorlog onzinnig en niet passend. “Wij hebben de vrijheid, we mogen naar de supermarkt, we kunnen wandelen en wat wel niet meer… Ter vergelijking met de Tweede wereldoorlog: mensen hebben geschuild en overleefd in een kippenhok! Deze mensen konden helemaal niets. Onderduikers moesten binnen blijven, maar niet onder de luxe omstandigheden zoals we tegenwoordig leven”.

Wel is ze van mening dat het goed is dat deze generatie er mee geconfronteerd wordt. Hierdoor leer je beter vrijheid waarderen en dat niet altijd alles maar vanzelfsprekend is en kan.

Na het verhaal van Mevrouw Hartog was ik toch wel even stil. Kinderen die tussen lijken spelen. Vervoerd werden als beesten/vee. Hoe kan het toch dat mensen elkaar dit aan kunnen doen? Afgunst, jaloezie, macht, haat?! Wij zijn opgegroeid in een tijd dat heel veel kan en mag. Eigenlijk fantastisch dat we dit mee maken en dat we in vrijheid kunnen leven. Maar… het kan zo snel weer anders zijn.

Een wijze raad

Als laatste wil ik deze blog afsluiten met een paar belangrijke woorden van mevrouw Hartog. Zij roept scholen op om nu het nog kan gastlessen met overlevenden te organiseren. Het kost ze weinig en levert ontzettend veel op. Als belangrijkste levensles voor de generatie van nu zegt ze; “behandel een ander zoals je zelf behandeld wilt worden. Van binnen zijn wij allemaal hetzelfde, we zijn mensen!”

vrijheid-4-5-mei-wees-blij
Vrijheid is niet vanzelfsprekend

Bij deze boodschap wil ik mij graag aansluiten. Zelf heb ik van dit gesprek weer veel geleerd. Mevrouw Hartog kon het zo goed verwoorden, dat de verhalen echt voelden. Dat maakte veel emoties bij me los maar ik ben erg blij met het gesprek en wil Mevrouw Hartog via deze weg heel erg voor haar openheid en oprechtheid bedanken.

Karen
Ps: mocht je naar aanleiding van deze blog vragen/opmerkingen hebben neem dan gerust contact op met Barkema en de Haan of direct met mij.

Karen@jongerenwerk.com
info@jongerenwerk.com

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *